De seksuele revoluties

De seksuele revoluties

De zestiger jaren..DE SEKSUELE REVOLUTIES

De zestiger jaren van de vorige eeuw leidden tot een omslag in de seksuele moraal. Voor mensen opgevoed in het klimaat van de traditionele christelijke moraal was dit een schokkend gebeuren.
De zestiger jaren waren de tijd dat we aanvingen met relaties. We gingen eerst over de platgetreden paden. Met moeite liet ik vernieuwing van gedachten toe. Seksualiteit was het gebied waar we zo lang mogelijk trouw bleven aan wat onze ouders ons geleerd hadden. Seks voor het huwelijk bleek lang onbespreekbaar. Toch was het onze hoogleraar in de Ethiek J. de Graaf die mij bemoedigde met de uitspraak: ”Wat in liefde geschiedt, kan ethisch niet veroordeeld worden“. Deze uitspraak werd een belangrijk houvast. Het werk onder de jongeren in het Zuidelijk Westerkwartier van Groningen confronteerde mij met ingrijpende veranderingen in de seksuele moraal onder jongeren. Ik hield niet van afwijzing en probeerde mij hierin te verdiepen. Ik wilde met jongeren samen optrekken en uitvinden wat goed en minder goed was. Ik ondervond veel steun van Dr. C.J.B. Trimbos (Man Vrouw, de relatie der seksen in een veranderende wereld) en J. de Graaf (De Ethiek van het immoralisme). Trimbos werd later hoogleraar Sociale Psychiatrie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam. In de jaren tachtig toen ik mij bezighield met druggebruikers nodigde hij mij een keer uit om mij lof toe zwaaien voor mijn werk.
J. de Graaf verstaat onder de ethiek van het immoralisme, de theoretische rechtvaardiging van een praktische ontkenning van de traditionele moraal. De moraal is tegen de natuur,tegen de vrijheid,tegen het spontane leven, ze onderdrukt de sterke enkeling ten bate van de middelmatige algemeenheid, zij haat de uitzondering en dwingt het leven in een keurslijf. Dit sprak mij geweldig aan. Het opende ruimte. Hier werden de eerste anarchistische zaadjes in mijn leven gezaaid. Opvallend is dat het wantrouwen tegen zedelijke normen samengaat met de roep om een nieuw ethos. In het immoralisme worden echtheid, authenticiteit, het zich zelf zijn tot morele maatstaf. Het gaat om spontaniteit. Het immoralisme verwerpt regel, wet en doel. Immoralisme opent de poort naar engagement. Wie zich engageert kiest partij en durft vuile handen te maken.
Trimbos (in zijn Man en Vrouw) merkt op dat het traditionele christendom geleid heeft tot angst voor de seksualiteit en de daaruit voortvloeiende taboementaliteit. De puriteinse instelling ten opzichte van het geslachtsleven is altijd toonaangevend geweest. De eerste sexuele revolutie vond plaats na de eerste wereldoorlog en betekende de afrekening met de taboes uit de Victoriaanse sexuele opvattingen. De tweede sexuele revolutie voltrok zich geleidelijk na de tweede wereldoorlog. De seksualiteit komt in dienst te staan van een grotere openhartigheid en vergaande tolerantie. De sterke sociale en collectieve genormeerdheid wordt teruggedrongen naar het strikt persoonlijke: naar het eigen geweten. Ieder moet zelf maar uitmaken wat hij met zijn eigen seksualiteit wil doen. Seksuele bevrediging wordt ervaren als bron van geestelijk gezond leven. Masturbatie wordt bespreekbaar. Als seks in betekenis toeneemt da groeit er ook angst om seksueel te falen. De tweede sexuele revolutie leidde in onze cultuur tot bombardementen die de mens verward maakten over wat goed of verwerpelijk, wat plezierig of goed, wat smakeloos en vervelend is. Was het eerst zo dat seks er was voor de voortplanting, nu geschiedde seks alleen voor genot. Trimbos ziet in seksualiteit een integrerend element in de bouw van de man- vrouw relatie en de grond waarop deze verhouding in liefde mogelijk wordt. Trimbos is ruimdenkend maar trekt wel hier en daar strakke grenzen. Geslachtsverkeer is niet iets vrijblijvends maar houdt een zeer diepgaande emotionele geïnvolveerdheid in..

Liefde en seksualiteit

De ontwikkelingen zoals geschetst door de Graaf en Trimbos riepen in kerkelijke kring veel vragen op. Is het wel waar dat alles wat de ander geen schade toebrengt mag. De seksuele relatie is als beide betrokkenen daarin toestemmen. Genot en sociale ongebondenheid worden dominant. Ik herinner mij dat ik in de zestiger jaren bij het vormingswerk onder jongeren daar alert op was. In een pastoraal schrijven van de Nederlands Hervormde Kerk (Liefde en seksualiteit uit het jaar 1972)wordt de geslachtsgemeenschap ingebed in het huwelijk. Zo kan de ontmaagding van de vrouw als uniek gebeuren beter plaats vinden in het huwelijk. In de zestiger jaren groeit de mening dat partners die hart hebben voor elkaar en elkaar genegen zijn voorechtelijk geslachtsverkeer kunnen hebben omdat ze toch van plan zijn met elkaar te trouwen. Het pastorale schrijven zet hier een vraagteken. Het ethisch vrijgeven van de sexuele relatie voor een huwelijk zou het huwelijk als instituut kunnen ondermijnen. Ik herinner mij dat we in de zestiger jaren gehoorzaam wilden zijn aan dit pastorale advies. Maar in de praktijk leidde dat tot geknoeiboemel zoals het “petting”systeem waarbij wederzijds orgasme wordt opgeroepen zonder geslachtsgemeenschap. De taboes waren nog krachtig In de relatie met jongeren gunde je hen meer ruimte. Ook Siebe de Roos in zijn (De Ethiek van de ongehuwde staat) meent dat geslachtsdrift niet bedoeld is als genotmiddel dat ons naar believen lust kan verschaffen. De Roos meent dat goed is de liefde die de naaste geen kwaad doet.
Het taboe is een geweldige kracht. Zaken worden onbespreekbaar. Ongehoorzaamheid aan de traditionele moraal leidt tot schuldbesef. Je komt er niet uit. Het kan leiden tot hypocriet handelen. Wat verborgen wordt gehouden kan uitkomen. De toestand wordt nog beroerder. Toch moet de mens het taboe openbreken. Je trekt een rivier over en komt terecht in onbekend land. Opmerkelijk is dat de mens dan opnieuw op zoek gaat naar nieuwe moraal. Maar de trektocht over de rivier is een hele onderneming. Er waren altijd clubs als de NVSH en PSVG die probeerden met grondige voorlichting mensen te assisteren bij het zoeken naar nieuwe wegen. Ik besefte altijd dat Bernard Shaw gelijk had toen hij stelde dat seks, politiek en godsdienst de mens ten diepste beroeren. Ik heb daarom in het werk altijd aandacht gegeven aan seksualiteit. Probleem was dat mensen niet leerden zich te oriënteren aan Jezus en zelf regels uit te vinden die hun eigen seksualiteit van geluk verzekerden. Altijd werden door anderen bedachte regels opgelegd met en beroep op het gezag van Bijbel en kerk. Mensen leerden niet hun eigen weg te zoeken. De dwingende autoriteit van wat mocht en niet mocht onderdrukte de gevoelens. Fantasie, creativiteit en geweten kwamen niet tot ontplooiing
K.E.H. Oppenheimer schreef een drukwekkend boek over Liefde en Huwelijk (Liefde en huwelijk, grandeur, moeite en pijn) Hij citeert iemand die zegt”met alleen genieten begint het proces van verrotting”. Het geestelijke/psychische van liefde en liefdeservaring vindt haar eclatante expressie in het lichamelijke. In aansluiting op Merleau Ponty zegt Oppenheimer dat het menselijk lichaam een werkelijkheid is, stoffelijk en geestelijk tegelijk. Wat is seks zonder liefde? Een zinloos, biologisch/fysiologisch gebeuren, het wezen van de mens perverterend. De strelende tedere aanraking, de kus, de omhelzing, de totale overgave en vereniging zijn de uiting van een integere totale liefde. Het lichaam- subject realiseert zich lichamelijk. Het leeft zijn lichamelijkheid en ervaart zijn lichamelijkheid lichamelijk. Maar wat het ervaart, is niet het lichaam, het ervaart als lichaam lichamelijk de liefde van de ander. Oppenheimer toont zich pleitbezorger van het huwelijk. Het huwelijk is een ongekende ervaring van nabijheid en vertrouwdheid. Zij kan niet het karakter van het tijdelijke, incidentele hebben. Werkelijke liefde wil duur, continuïteit, uitbreiding in de tijd. Wederzijdse geborgenheid is de onvergelijkbare weelde van het huwelijk. Het huwelijk kan verzieken. De non- communicatie tussen man en vrouw wordt dominant. De ander wordt als hel ervaren. Je raakt alleen en voelt je reeds in de hel. Toch kan het huwelijk een gevangenis worden. Zo is althans de beleving. Mijn medeauteur Reinder Hovinga is een minnaar van Goethe die zegt dat het ideaal is ongebondenheid in liefdeszaken.
De ongebondenheid in liefdesrelaties

Simone de Beauvoir nam het besluit om zelf verantwoording te dragen voor de eigen daden. Ze was metgezel van Jean Paul Sartre. Ze huwden niet met elkaar en lieten elkaar vrij in de omgang met anderen. Dat impliceerde dat ook seks in deze relaties mogelijk kon zijn. Volgens Simone de Beauvoir is de mens gedoemd het eigen leven te leiden. De mens mag zijn verantwoordelijkheid niet afschuiven op religie en sociale conventies. Zij was grondlegster van het feminisme. Ze pleit voor economische onafhankelijkheid van de vrouw. Mannen gedragen zich als subjecten en vrouwen worden objecten. (vergelijk haar boek De Mandarijnen) Na de dood van Sartre had ze veel verdriet en raakte tot haar dood verslaafd aan alcohol en amfetaminen. Zij verklaarde dat ze niet als vrouw is geboren maar tot vrouw is gemaakt. Ze streed voor gelijkwaardigheid van man en vrouw. Een andere grondlegster van het feminisme was Kate Millet. Ze werd beroemd door haar boek “Sexual Politics” Zij schrijft dat het al dan niet bestaan van aangeboren mannelijke en vrouwelijke eigenschappen bij nader inzien niet echt relevant lijkt. Voor Kate Millet was het een onwrikbaar dogma dat alle niet lichamelijke verschillen zijn aangeleerd. Zij organiseerde binnen het kader van haar feministische activiteiten allerlei zaken voor vrouwen. Haar biseksualiteit schiep wel een apart probleem. Ze onderging de relatie met een dominante liefdesvriendin. In de vrouw- vrouw relatie bleek macht een belangrijke rol te vervullen. Millet was radicaal ook als mensenrechtenactiviste in Iran. Ze liet zich vernietigend uit over de patriarchale onderdrukking(staat, maatschappij, gezin).Ze beschuldigde mannen van fascistische activiteiten in bed. Iteke Weeda heeft geprobeerd haar bijdrage te leveren in de discussie over deze zaken zie haar (Eigen Tijdse Liefde). Zij veegt de vloer aan met liefde als mysterie dat irrationeel en onbenoembaar is. Deze eeuwige liefde zou alle problemen oplossen. Volgens Weeda heeft de institutionele liefde zich vatbaar gemaakt voor machtsuitoefening. Liefde wordt een levenslange opdracht voor de vrouw. Er wordt gepleit voor een exclusieve, emotionele en seksuele betrokkenheid op een ander. Dat maakt nu juist de vrouw onvrij.
We leven in een Tweestromenland. Daar is eerst het duurzame huwelijk, dat geborgenheid impliceert en voorgestaan wordt door iemand als; Oppenheimer. Maar wanneer de ene partner niet langer in het middelpunt staat, dan doemt het landschap op van een veelkleurig geheel, verschillende relaties met verschillende mensen. Voor beide standpunten valt veel te zeggen. De moraal die verbiedt of vrij laat kan een stoorzender worden. Ik herinner mij dat ik in de jaren zestig de deuren naar beide standpunten op een kier liet staan. Je wilde geen keurslijf maar je verzette je ook tegen chaos. In het boek Intimiteit in vrijheid zetten de auteurs Ineke Hendriks en Marnus van Beugen uiteen dat bij vriendschap sprake is van afstand. Je leeft niet onder een dak en je deelt slechts een deel van elkaars leven en tijd. De afstand biedt de kans op iets duurzaams. Afstand schept veiligheid waardoor er intimiteit kan zijn zonder aantasting van het zelf. De afstand geeft een mogelijkheid om een smal pad te vinden tussen duurzame gebondenheid(die het gevaar van keurslijf heeft) en een vriendschap die uitsluitend ongebondenheid kent. De genoemde auteurs vrezen echter dat de mens niet meer het prettige gevoel krijgt uitverkoren te zijn door een medemens maar de ervaring een schakel te zijn in een groter geheel.
In zijn boek Venus aan de leiband stelt H.W. De Knijff dat de natuur in de cultuurtaak tot instrument van de geest wordt: de geest legt aan de natuur zijn doelgerichtheid op en weet daarbij toch van de wetten van die natuur een maximaal gebruik te maken. De natuur wil zich echter uit de boeien van de geest bevrijden. Maar zo zegt de Knijff een geheel vrijgelaten Venus is geen vriendin meer van de humaniteit. De Knijff vreest de bovengenoemde chaos. Hij wil Venus wel aan de leiband maar wil de teugels niet te strak aantrekken repressie is niet goed. In de jaren zestig verslonden we Het Huwelijk van Michel Voor Michel is de gemeenschap des lichaams iets veel breder dan alleen het geslachtsverkeer nl. Het samenzijn van lichaam en ziel, het voortdurend weten van elkaars aanwezigheid en het levend tweegesprek van twee verbonden mensen. De studie van Michel vond ik indrukwekkend maar ik ben er niet trouw aangebleven. Op de duur ontwaarde ik toch bij Michel en de Knijff een fijnzinnig keurslijf dat buitenechtelijke liefde als ontrouw bestempelt. De geslachtsgemeenschap wordt ingebed in het huwelijk. Voor een derde is geen plaats.
Het huwelijk is een historisch instituut dat vooral door de katholieke opvatting van huwelijk als sacrament onontbindbaar is geworden. Maar het huwelijk staat bloot aan vele veranderingen die er toe leiden dat partners het zicht op elkaar verliezen door veranderende opvattingen over hun visie op het leven. Vriendschap is beter. Het is minder geïnstitutionaliseerd. Vriendschap is een uitdaging. Partners kunnen zo verweven raken in hun vriendschap dat derden zijn uitgesloten. Maar vriendschap kan zich tot meer personen uitbreiden. Relaties met derden kunnen afstand behouden maar toch intimiteiten van bepaald gehalte toestaan(de coïtus is niet een onmisbaar gedeelte van intimiteiten). Vriendschap is meer situatievariant dan het huwelijk. Spontaniteit, echtheid en authenticiteit krijgen meer ruimte binnen vriendschap. Het huwelijk krijgt soms iets verstikkends. Mensen als Oppenheimer, de Knijff e.a. gaan goed om met Venus. Deze wordt niet van haar voetstuk gestoten. Maar zij leggen Venus op het kritieke ogenblik toch aan de leiband van het huwelijk.

Liefde zoeter dan wijn

De Bijbel kent ontroerende verhalen over vriendschappen en relaties: Ruth en Boaz, Jacob en Rachel, Jonathan en David. Het Hooglied was bevrijdend voor mij. Laat de geliefden elkaar kussen met liefde die zoeter dan wijn is. Prachtig. Soms vond ik het jammer dat het Nieuwe Testament niet zo scheutig is in verhalen over liefde in erotische zin. Het aantrekkelijke van Jesus Christ Superstar vond ik de relatie tussen Jezus en Maria van Magdala. Ik weet dat er voor deze relatie geen historisch aanknopingspunt is. Maar dat de historische Jezus niet verkilde in de relatie met vrouwen vind ik indrukwekkend. Jezus, trok zich het lot aan van groepen en mensen die in zijn tijd achtergesteld werden: kinderen, vrouwen en zondaren.
W.H. Auden (in zijn Vertel me de waarheid over de Liefde) vertelt:”grenzeloos zijn ziel en lijf voor wie zich in de droomvallei van Venus hebben neergevleid. Daar is een klein vliegtuig dat de witte boodschap krast: Hij is Dood. Ik dacht altijd dat mijn geliefde mijn Noord,mijn Zuid,mijn West,mijn  Oost  ,al mijn verdriet en al mijn troost, mijn nacht, mijn middag, mijn gesprek, mijn lied was. Laat maar in de sterren kortsluiting ontstaan, laat de zon onklaar worden, begraaf de maan, giet de oceaan leeg, kap het woud. Er deugt niets meer nu de geliefde niet meer van me houdt. Zo kan het ook vergaan met liefde. Elk mens kent de toppen en de diepe dalen. Zo is het leven. Je moet God niet alleen op de toppen hopen maar ook in dalen. Liefde kent meedogenloze grenzen. Hoop wordt in de grond geboord.
We onderscheiden de seksuele drift, de erotiek, de vriendschap en de liefde. De seksuele drift manifesteert zich in ons leven. Dat is per mens verschillend. De drift is een krachtenveld in ons zelf. Je kunt daar last van hebben. Driften dwingen je. Driften moeten beteugeld worden. De erotiek is de vormgevende factor. Met erotiek kunnen we proberen onze drift te sturen. Dat gaat niet altijd gemakkelijk. Erotiek confronteert je ook met je zelf. De erotiek kan zich richten op een medemens. Dat vraagt extra alertheid. Ik ken die ander vaak niet, een ander kent mij niet. Voorzichtigheid geboden terwijl de drift zo sterk is. Het kan misgaan tussen mensen. Vriendschap zorgt ervoor dat het kan klikken tussen mensen. Alles loopt door elkaar heen. Soms zijn alle ingrediënten aanwezig. Maar de seksuele drift kan afnemen, de erotiek kan minder heftig worden, de vriendschap kan overeind blijven. Liefde behoeft niet te verdampen. Mensen zijn in staat allerlei soorten relaties te ontwikkelen. Het huwelijk kan een mogelijkheid zijn. Maar dan moet niet de erotiek buiten het huwelijk tot platvloerse lust gebombardeerd worden. Mensen kunnen zin in elkaar hebben maar toch afstand behouden. Ik herinner mij de relatie met een vrouw met wie ik nooit vrijde en coïteerde. We beleefden erotiek, vriendschap en liefde, De leidraad bleef: wat in liefde geschiedt, kan ethisch niet veroordeeld worden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.